Opiekun osoby niepełnosprawnej to osoba, która wspiera osobę z niepełnosprawnością w codziennym funkcjonowaniu, odpowiadając za ważne aspekty jej życia. Status ten jest zdefiniowany zarówno przez przepisy prawa jak i praktykę społeczną, a opiekunowie różnego rodzaju podlegają odmiennym wymaganiom i obowiązkom[1][4]. Zagadnienie to dotyczy nie tylko organizacji życia podopiecznego, ale także procedur formalnych, relacji rodzinnych oraz roli wsparcia państwa.
Kim jest opiekun osoby niepełnosprawnej?
Pojęcie opiekuna osoby niepełnosprawnej obejmuje każdą osobę udzielającą pomocy osobie z niepełnosprawnością w czynnościach życia codziennego[1]. Może to być zarówno członek rodziny, jak i osoba niespokrewniona. Opiekun w rozumieniu potocznym został określony jako osoba rzeczywiście zajmująca się osobą niepełnosprawną i wspierająca ją w codziennych potrzebach[9].
Kluczowe znaczenie w definicji ma faktyczne sprawowanie opieki, czyli wykonywanie obowiązków związanych z codziennym funkcjonowaniem podopiecznego, niezależnie od formalnego umocowania prawnego[5]. Opiekunami najczęściej zostają osoby z rodzin osób niepełnosprawnych, jednak w niektórych przypadkach może to być także osoba spoza rodziny, spełniająca odpowiednie wymagania formalne[3][4].
Rodzaje opiekunów: prawny i faktyczny
Prawo polskie rozróżnia opiekuna prawnego i opiekuna faktycznego[4][5].
Opiekun prawny to osoba, która została ustanowiona przez sąd opiekuńczy do reprezentowania interesów osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie lub częściowo. Przyznanie statusu opiekuna prawnego wiąże się z koniecznością spełnienia ostrych wymogów formalnych, w tym złożenia odpowiednich dokumentów potwierdzających konieczność opieki i akceptację kandydatury przez sąd[4]. Opiekun prawny ma szeroki zakres odpowiedzialności i uprawnień, włączając możliwość podejmowania decyzji w imieniu podopiecznego[5].
Opiekun faktyczny to osoba, która sprawuje stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną bez formalnego ustanowienia przez sąd[3][5]. Zazwyczaj to członek rodziny, który zrezygnował z zatrudnienia, by zapewnić ciągłą opiekę. Posiada on niższy zakres odpowiedzialności prawnej i nie może podejmować decyzji w imieniu podopiecznego w takim stopniu jak opiekun prawny, jednak wykonuje większość obowiązków związanych z codzienną opieką[4][5].
Wymagania wobec opiekuna i osoby niepełnosprawnej
Aby móc pełnić funkcję opiekuna osoby niepełnosprawnej, należy spełnić określone wymogi. Przede wszystkim opiekun powinien być członkiem rodziny zobowiązanym alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej: w pierwszej kolejności rodzicem dziecka niepełnosprawnego, a dalej w hierarchii: małżonkiem, rodzicem, dzieckiem, rodzeństwem lub wnukiem[1]. Niezbędne jest również zrezygnowanie z zatrudnienia na rzecz stałej i długotrwałej opieki nad podopiecznym[1].
Po stronie osoby niepełnosprawnej niezbędne jest posiadanie stosownego orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność oraz wykazanie konieczności stałej lub długoterminowej opieki, a także znaczne ograniczenie możliwości samodzielnej egzystencji[1][2]. Tylko na tej podstawie możliwe jest formalne ustanowienie opieki oraz ubieganie się o świadczenia i wsparcie państwa.
Główne obowiązki opiekuna osoby niepełnosprawnej
Do głównych obowiązków opiekuna osoby niepełnosprawnej należy:
- pomoc w utrzymaniu higieny osobistej (mycie, czesanie, ubieranie)
- karmienie i podawanie leków
- zapewnianie bezpieczeństwa
- przygotowywanie posiłków
- pomoc przy ubieraniu się
- towarzyszenie w podróżach do placówek opieki medycznej i ośrodków rehabilitacyjnych
- organizowanie wizyt lekarskich, zakupów i kontaktów z urzędami
- zapewnianie rozrywek (spacery, czytanie, muzyka)
Zadania te są niezbędne dla codziennej egzystencji osoby niepełnosprawnej, a ich zakres bywa uzależniony od stopnia samodzielności podopiecznego oraz rodzaju niepełnosprawności[1][8][10].
Obowiązek alimentacyjny i ustanowienie opieki
W polskim systemie prawnym istnieje obowiązek alimentacyjny, który dotyczy rodziny osoby niepełnosprawnej. Członkowie rodziny są zobowiązani prawnie do zapewnienia wsparcia i opieki zgodnie z określoną hierarchią, co wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najpierw obowiązek spoczywa na rodzicach niepełnosprawnego dziecka, następnie na małżonku, rodzicach, dzieciach, rodzeństwie oraz wnukach[1].
W przypadku konieczności ustanowienia opieki prawnej, niezbędne jest złożenie wniosku do sądu opiekuńczego, który powinien zawierać dane osoby niepełnosprawnej, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, opinię lekarza, uzasadnienie potrzeby ustanowienia opieki, dane kandydata na opiekuna wraz z jego zgodą oraz zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych kandydatów[4].
Wsparcie ze strony państwa dla opiekuna osoby niepełnosprawnej
Państwo przewiduje różne formy wsparcia adresowane do opiekunów osób niepełnosprawnych. Podstawą jest możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego, przede wszystkim dla opiekunów osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności[2].
Wsparcie to mogą otrzymać osoby, które pozostają członkami rodziny podopiecznego, rezygnują z zatrudnienia oraz faktycznie sprawują opiekę. Zgodnie z przepisami Ustawy o promocji zatrudnienia, opiekunom umożliwia się również uzyskanie pomocy w powrocie na rynek pracy w sytuacji ustania konieczności opieki[2]. Niektóre formy wsparcia dostępne są także za pośrednictwem urzędów pracy, pod określonymi warunkami.
Procedury formalne i warunki uzyskania statusu opiekuna
Uzyskanie wsparcia państwa dla opiekuna osoby niepełnosprawnej wymaga spełnienia konkretnych warunków formalnych. Niezbędne jest potwierdzenie faktu prowadzenia opieki i często także rezygnacja ze stosunku pracy. W przypadku formalnego wniosku do sądu należy wskazać wszystkie wymagane dokumenty, w tym orzeczenie o niepełnosprawności, opinię lekarza, uzasadnienie potrzeby opieki oraz zgodę i zaświadczenie lekarskie kandydata na opiekuna[4]. Opiekun nie może pozostawać w zatrudnieniu, z wyjątkiem szczególnych świadczeń umożliwiających pracę zawodową przy jednoczesnym sprawowaniu opieki[2].
Podsumowanie
Opiekun osoby niepełnosprawnej odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa, komfortu i jakości życia podopiecznego. Prawo rozróżnia opiekunów prawnych i faktycznych, a wymogi wobec opiekunów obejmują nie tylko obowiązek alimentacyjny, ale też odpowiedzialność za szeroki wachlarz czynności dnia codziennego. Ustanowienie opieki wiąże się z określoną procedurą, której spełnienie umożliwia także uzyskiwanie wsparcia od państwa, pod warunkiem spełnienia precyzyjnych kryteriów formalnych[1][2][3][4][5].
Źródła:
- [1] https://vestra.info.pl/kto-moze-zostac-opiekunem-osoby-niepelnosprawnej/
- [2] https://zielonalinia.gov.pl/-/wsparcie-dla-opiekunow-osoby-niepelnosprawnej
- [3] https://archiwum.niepelnosprawni.pl/ledge/x/663396
- [4] https://barometrprawa.pl/artykul/opiekunka-osoby-niepelnosprawnej/
- [5] https://tvn24.pl/biznes/z-kraju/opiekun-faktyczny-definicja-przepisy-kto-moze-byc-opiekunem-faktycznym-st5199957
- [8] https://www.stetosklep.pl/blog/jak-zostac-opiekunem-osoby-niepelnosprawnej-niezbedne-kwalifikacje-i-szkolenia,68.html
- [9] https://www.epuap.pl/opiekun-osoby-niepelnosprawnej-obowiazki-i-uprawnienia/
- [10] https://gops.skrwilno.pl/uslugi-opiekuncze-i-specjalistyczne-uslugi-opiekuncze/
Schronisko.ketrzyn.pl – Twój przytulny kąt w świecie informacji! Dostarczamy eksperckie treści z dziedzin biznesu, lifestyle, technologii i wielu innych. Inspirujemy, edukujemy i łączymy pasjonatów. Dołącz do naszej społeczności ciekawych świata!